Diafragma en de ster-effect op lantaarnpalen: hoe kleiner hoe scherper

Ken je dat? Je staat ’s nachts op een donkere weg, kijkt naar een rij lantaarnpalen en ziet niet alleen het licht, maar een schitterend, bijna magisch ster-effect.

Die mooie stralen die vanuit elke lamp de hemel in lijken te prikken.

Het is een prachtig gezicht, maar het is ook meer dan alleen maar mooi. Het is een direct gevolg van een technische instelling op je camera: het diafragma. In dit artikel duiken we in de wereld van het diafragma, de scherptediepte en hoe je met een kleine opening die gave sterren op je foto’s krijgt. Laten we beginnen.

Wat is diafragma eigenlijk?

Om te begrijpen hoe je die sterren krijgt, moeten we eerst weten wat diafragma is. Stel je je camera-lens voor als een oog.

Het diafragma is de pupil. Net als je oog kan de pupil groter of kleiner worden. Als het donker is, gaat je pupil open om meer licht binnen te laten.

Als het fel licht is, sluit hij een beetje om niet verblind te raken.

Bij een camera-lens werkt het precies hetzelfde. Deze opening wordt uitgedrukt in f-getallen. Je kent ze wel: f/1.8, f/4, f/8, f/16.

En hier zit meteen de belangrijkste regel verstopt: hoe lager het getal, hoe groter de opening. Een lens op f/1.8 heeft dus een veel grotere opening dan een lens op f/16.

Dat betekent dat je bij f/1.8 meer licht binnenkrijgt en dus bij donkerdere omstandigheden kunt fotograferen zonder een hoge ISO te gebruiken.

Maar er is een andere kant aan dit verhaal: de scherptediepte.

De scherptediepte: scherp voor en achter

De scherptediepte is het gebied in je foto dat scherp is. Vanaf welke afstand tot hoe ver?

Bij een grotere opening (lager f-getal, dus f/1.8) is de scherptediepte klein. Dit betekent dat je onderwerp misschien scherp is, maar de achtergrond vaag is. Dit is ideaal voor portretten, waar je wilt dat de persoon eruit springt en de achtergrond vervaagt.

Dit effect heet bokeh en ziet er vaak prachtig zacht uit. Maar voor landschappen of stadsgezichten wil je soms alles scherp hebben.

Van de bloemen op de voorgrond tot de bergen op de achtergrond. Dan heb je een kleine opening nodig. Een kleine opening betekent een hoog f-getal.

Bijvoorbeeld f/11 of f/16. Hierdoor wordt het scherpe gebied veel groter.

Je hebt meer controle over wat er scherp is en wat niet.

En dit is precies waar het interessant wordt voor die sterren aan de hemel.

Het ster-effect: hoe ontstaat het?

Het ster-effect op lantaarnpalen is een optisch fenomeen dat ontstaat door diffusie. Lichtstralen worden gebroken wanneer ze een scherpe rand raken.

In de lens van je camera zijn er kleine openingen tussen de lamellen van het diafragma.

Wanneer je een klein diafragma gebruikt (een hoog f-getal), worden deze openingen kleiner en scherper. Het licht van de lantaarnpaal wordt nu gebroken aan de randen van deze kleine openingen. Stel je voor: je kijkt naar een heldere lantaarnpaal.

Normaal zie je gewoon een vlek licht. Maar als je lens een diafragma van f/16 of kleiner heeft, worden de lichtstralen gebroken en ontstaan er stralen die in alle richtingen lijken te lopen. In de foto zie je dan een stralende ster. Hoe meer lamellen je lens heeft (de ‘blades’ die de opening vormen), hoe meer hoeken de ster heeft.

Waarom werkt het bij lantaarnpalen?

Een lens met 9 lamellen geeft bijvoorbeeld een mooiere, rondere ster dan een lens met 7 lamellen.

Lantaarnpalen zijn perfecte onderwerpen voor dit effect. Ze zijn fel en staan vaak in een donkere omgeving.

Dit contrast zorgt ervoor dat het ster-effect heel duidelijk zichtbaar is. Als je overdag naar de zon kijkt door een lens met een klein diafragma, zie je ook stralen, maar dat is vaak te fel en niet specifiek voor nachtfotografie. In de nacht springen de sterren eruit.

Het is belangrijk om te weten dat dit effect alleen zichtbaar is bij puntbronnen van licht.

Een lantaarnpaal is een kleine, heldere lichtbron. Grote, diffuse lichtbronnen zoals de maan of een straatlantaarn met een matte kap geven dit effect minder snel. Je moet dus echt kijken naar de heldere, puntige lichten in je scène.

Hoe maak je de perfecte ster-foto

Om het ster-effect te bereiken, moet je je camera-instellingen aanpassen. Laten we stap voor stap bekijken hoe je dit doet.

Allereerst, kies de juiste diafragma-waarde. Voor de beste sterren moet je diafragma klein zijn. Dit betekent een hoog f-getal. f/11 is een goede start, maar voor scherpere stralen kies je f/16 of zelfs f/22.

Hoe kleiner de opening, hoe scherper de stralen. Maar pas op: als je te klein gaat (zoals f/22 of kleiner), kan de kwaliteit van je lens achteruitgaan door diffractie.

Dit is een optisch effect dat de foto onscherp kan maken. Voor de meeste camera’s is f/16 een veilige grens. Ten tweede, gebruik een statief.

Het is nacht, dus de sluitertijd moet lang zijn om genoeg licht binnen te laten. Zonder statief bewegen je handen en wordt de foto wazig.

Zet je camera stevig op een statief en gebruik een afstandsbediening of de zelfontspanner om trillingen te voorkomen.

Ten derde, stel de focus scherp. Dit is lastig in het donker. Veel camera’s hebben moeite met autofocus bij weinig licht. Schakel over naar handmatige focus.

Gebruik live-view om in te zoomen op een lantaarnpaal en stel handmatig scherp. Als je focus eenmaal vaststaat, zorg er dan voor dat je niet per ongeluk de focus-ring aanraakt.

Ten vierde, kies de juiste sluitertijd en ISO. Omdat je een klein diafragma gebruikt, heb je meer licht nodig. Je kunt de sluitertijd verlengen.

Bijvoorbeeld 5 tot 30 seconden, afhankelijk van hoe donker het is. Houd de ISO laag om ruis te voorkomen.

Tip: kies de juiste locatie

Probeer ISO 100 of 200. Als je merkt dat de foto te donker is, verleng dan de sluitertijd in plaats van de ISO te verhogen. Niet elke locatie is geschikt.

Zoek naar een plek waar je een heldere lichtbron hebt, maar niet te veel storende lichten.

Een open veld met een enkele lantaarnpaal of een stille straat met een rij palen geeft prachtige resultaten. Vermijd plekken met veel lichtvervuiling, zoals het centrum van een stad, tenzij je expres de sterren wilt combineren met de skyline.

De rol van de lens en de lamellen

Het effect hangt niet alleen af van het diafragma, maar ook van de lens.

Verschillende lenzen hebben verschillende aantallen lamellen. Een lens met meer lamellen (9 of 11) geeft een rondere ster.

Een lens met minder lamellen (5 of 7) geeft een meer geometrische vorm, soms een hexagoon. Dit is niet per se slecht, maar het is goed om te weten wat je kunt verwachten. Merken zoals Canon, Nikon en Sony hebben lenzen met verschillende lamel-aantallen. Bijvoorbeeld de Canon 50mm f/1.8 heeft 7 lamellen, terwijl de duurdere lenzen vaak 9 of meer hebben.

Als je van plan bent veel nachtfotografie te doen, is het de moeite waard om te kijken naar het aantal lamellen bij de aanschaf van een lens.

Daarnaast is de kwaliteit van de lens belangrijk. Goedkopere lenzen kunnen last hebben van aberraties, wat kan zorgen voor kleurranden of vreemde vormen in de sterren. Een goede lens met een hoog f-getal geeft scherpere en helderdere sterren.

Verschillende f-getallen en hun effect

Laten we de effecten van verschillende f-getallen op een rij zetten. Dit helpt je om te beslissen welke waarde je moet kiezen.

Bij f/8 is de opening nog redelijk groot. Je krijgt wel wat stralen, maar ze zijn vaak zacht en niet erg scherp.

Dit is een goede start als je net begint, maar voor het echte ster-effect moet je kleiner gaan. Bij f/11 worden de stralen duidelijker. De sterren beginnen te vormen.

Dit is een goed compromis tussen scherpte en lichtinval. Je sluitertijd wordt langer, maar de kwaliteit blijft hoog.

Bij f/16 is het effect optimaal. De stralen zijn scherp en duidelijk zichtbaar. Dit is de sweet spot voor de meeste lenzen. De scherptediepte is groot genoeg om de omgeving scherp te houden, en de sterren zijn mooi.

Bij f/22 of kleiner wordt het effect extreem, maar let op: diffractie kan toeslaan.

De foto kan minder scherp worden. Gebruik dit alleen als je lens het aankan en als het licht fel genoeg is.

Veelvoorkomende fouten en hoe je ze oplost

Fotografie gaat vaak over trial and error. Maar hier zijn een paar veelvoorkomende fouten en hoe je ze kunt vermijden.

Een veelgemaakte fout is te veel ruis. Dit gebeurt als je de ISO te hoog instelt.

Probeer altijd de ISO zo laag mogelijk te houden en compenseer met een langere sluitertijd. Als je een statief gebruikt, is dit geen probleem. Een andere fout is onscherpte door beweging.

Zelfs met een statief kan de camera trillen door wind of door het indrukken van de ontspanner. Gebruik een afstandsbediening of de zelfontspanner met een vertraging van 2 seconden.

Dit geeft de camera tijd om te stabiliseren. Ten slotte, let op lichtvervuiling. Te veel omgevingslicht kan de sterren overstralen. Zoek donkere plekken op en gebruik de lantaarnpalen als je hoofdonderwerp. Als je in een stad bent, probeer dan het juiste diafragma voor scherpe nachtfoto's te kiezen vanaf daken of parken waar minder licht is.

Conclusie

Diafragma is een krachtige tool in de fotografie. Het bepaalt niet alleen hoeveel licht er binnenkomt, maar ook hoe de scherptediepte eruitziet en hoe lichtbronnen zich gedragen. Voor het ster-effect op lantaarnpalen geldt: hoe kleiner de opening, hoe scherper de sterren.

Door te werken met een hoog f-getal, zoals f/16, en een stabiele setup met een statief, kun je prachtige nachtfoto’s maken.

Experimenteer met verschillende f-getallen en kijk wat je lens aankan. Elke lens is anders, en soms moet je even zoeken naar de perfecte balans.

Maar met de juiste instellingen en een beetje geduld, tover je die saaie lantaarnpalen om tot schitterende sterren aan de hemel. Dus pak je camera, zoek een donkere nacht en begin met fotograferen. Het resultaat zal je verbazen.